Factchecks helpen zwevende kiezer
Afgelopen week is de verkiezingscampagne echt losgebarsten met debatten op radio en televisie. Deze week volgen debatten bij RTL (zondag) en SBS (donderdag). Diverse media publiceerden afgelopen week factchecks van de beweringen die politici deden. In deze nieuwsbrief zetten we ze op een rij. Verder in deze nieuwsbrief: AI-gegenereerde foto’s en video’s maken inmiddels deel uit van het politieke pr-arsenaal, vooral van de PVV. Een Kamerlid van die partij is verantwoordelijk voor fotorealistische plaatjes van blonde vrouwen die worden achtervolgd door mannen met baarden en Palestijnensjaals, onthulde De Groene vorige week. En een onderzoek laat zien dat - vooral zwevende - kiezers hun stemvoorkeur kunnen aanpassen door live-factchecks tijdens tv-debatten.
Factchecks over de verkiezingen
Veel van de factchecks van deze week gaan over geld. Tien politieke partijen hebben hun verkiezingsplannen laten doorrekenen bij het Centraal Planbureau (CPB); PVV, FVD en SP deden niet mee.
Financiële factchecks
De Volkskrant kraakt plannen die partijen hebben om te bezuinigen op de zorg. Volgens experts zijn ze vooral bedoeld om op papier gunstige begrotingscijfers te kunnen voorschotelen terwijl ze onuitvoerbaar zijn.
Dilan Yeşilgöz en de VVD stellen zich in hun campagne op als verdedigers van de hypotheekrenteaftrek. Starters op de woningmarkt zouden 400 euro per maand missen als die afgeschaft zou worden. Maar dat geldt alleen voor starters die allebei modaal verdienen en nu een huis kopen voor de gemiddelde prijs van 385.000 euro én als de hypotheekrenteaftrek in een keer verdwijnt én als dat verlies niet gecompenseerd wordt door andere maatregelen, en daar is geen enkele partij voor, zoals de Volkskrant en RTL Nieuws lieten zien.
Onder PVV-minister Reinette Klever is er flink bezuinigd op ontwikkelingshulp, waar volgens internationale afspraken 0,7 procent van het bruto nationaal inkomen aan uitgegeven moet worden. GroenLinks-PvdA en de ChristenUnie willen terug naar deze norm, maar volgens de Volkskrant blijkt uit de doorrekening van het CPB dat ze dit niet halen. Hetzelfde geldt voor alle andere partijen die hun programma’s hebben laten doorrekenen.
JA21 kwam in het nieuws omdat de partij bij het CPB andere cijfers en beleidsplannen aanleverde dan in het verkiezingsprogramma staan. NRC liet zien dat JA21 niet de enige partij is die dit doet: ook het CDA, Volt, de VVD, D66, ChristenUnie en SGP maken zich er schuldig aan. Soms ontstaan die verschillen doordat het CPB concretere maatregelen nodig heeft voor de doorrekening dan in de verkiezingsprogramma’s staan, maar soms verdoezelen partijen zo minder populaire maatregelen.
Verkiezingschecks over geloofsafval en de Raad van State
In een tirade over de islam beweerde Geert Wilders dat die de doodstraf oplegt aan moslims die hun geloof verlaten. Dat komt voor, maar zeker niet in alle islamitische landen. Binnen de islam bestaat hier discussie over en behalve landen waar de doodstraf staat op geloofsafval, zijn er ook landen waar er andere of geen straffen op staan. Lees de hele factcheck bij Nieuwscheckers.
Volgens verschillende BBB-politici is een merendeel van de leden van de Raad van State lid van D66 of anders progressief gezind. LUBACH zette de politieke kleur van de leden op een rij: van de achttien zijn er zes lid van D66 en GroenLinks-PvdA. De rest is lid van de SGP, het CDA, de Arubaanse Volkspartij of ze hebben geen politieke kleur.
Chatbots als kieshulp en ander verkiezingsnieuws
In 2023 werd onderzoek gedaan naar de wisselwerking tussen sociale media en parlementaire debatten. De conclusie was toen dat verharding op internet en in de Kamer elkaar versterken in een vicieuze cirkel. Tegen iBestuur vertellen de onderzoekers dat vervolgonderzoek op bijvoorbeeld X niet meer mogelijk is nu Elon Musk er de scepter zwaait.
Een chatbot als stemhulp? RTL Z testte ChatGPT, DeepSeek en Grok met stellingen uit het Kieskompas. De chatbots kwamen consequent in de buurt van standpunten van D66, GroenLinks-PvdA en Volt. Neutraal zijn ze niet en volgens experts die RTL Z sprak is het dan ook beter om ze te gebruiken als stemhulp om bijvoorbeeld verkiezingsprogramma’s samen te vatten.
Tweede Kamerfracties wilden in gesprek met vertegenwoordigers van Facebook, TikTok, X en Google over algoritmen en inmenging tijdens de verkiezingscampagne. De partijen maken zich zorgen over ongeoorloofde beïnvloeding, waar de platforms bovendien geld aan verdienen. Zij gingen niet in op de uitnodiging of lieten weten dat het te kort dag was.
Dat de techbedrijven laks zijn met ingrijpen, blijkt ook uit een artikel van Follow the Money, dat opent met een stuk over doodsbedreigingen die Rob Jetten ontving bij een livestream op TikTok.
EWMagazine interviewt politicoloog en oprichter van Peilingwijzer Tom Louwerse over de zin van politieke peilingen.
Van simpel sjoemelen met cijfers tot geavanceerde deepfakes: Nieuwschecker Peter sprak in de Openbare Bibliotheek in Leiden over misleiding in verkiezingstijd.
De Volkskrant schreef een uitgebreide analyse van de rol die tv-debatten spelen in de verkiezingscampagne: hoe wordt gekozen welke politici uit te nodigen, hoe ze verder redactioneel tot stand komen, wat het effect kan zijn op de verkiezingsuitslag en kort de zin van live factchecken.
Wilt u weten wie, waar, hoe lang in beeld is, raadpleeg dan de Schermtijdteller van De Groene. Daar is ook te zien dat Wilders ondanks zijn afwezigheid in de tv-debatten tot nu toe toch de meest besproken politicus was.
Politieke plaatjesmakers
Realistisch ogende foto’s genereren vanachter je bureau is nog nooit zo gemakkelijk geweest voor politieke partijen. In Europa maken vooral rechts-radicale partijen er gebruik van en Nederland is geen uitzondering.
PVV-Tweede-Kamerlid Maikel Boon is betrokken bij deze pagina’s, onthulde weekblad De Groene Amsterdammer vorig jaar. En hij maakt zulke beelden zelf, kan het blad daar nu aan toevoegen: de prompts die hij opgaf aan OpenAI bleken samen met de beelden online te staan en zijn aan Boon te linken via de nickname die hij ook op GeenStijl gebruikte.
Een van de opdrachten luidt: ‘Maak een hyperrealistische foto van een knappe onschuldige blonde vrouw die op het strand loopt. Achter haar aan loopt een groepje licht getinte jongeren. Ze roepen haar naam maar ze reageert niet.’ Gecombineerd met slogans als ‘Blijf van onze dochters af!’ zijn deze beelden te vinden op de Facebookpagina ‘Wij doen GEEN aangifte tegen Geert Wilders’.
Die pagina wordt volgens De Groene beheerd door PVV-Kamerlid Patrick Crijns, maar dat is voor Facebookgebruikers niet te zien, de beheerders zijn anoniem. De pagina is opvallend succesvol. Met 126.000 volgers en een recordaantal likes, comments en gedeelde posts stond hij eind september op 2 in de top-20 van populairste politieke Facebookpagina’s. Op nummer 1 stond de pagina van Geert Wilders zelf.
CampAIgntracker monitort politieke AI-beelden
De gegevens over het bereik van de PVV-pagina ‘GEEN aangifte’ zijn ontleend aan de CampAIgntracker, die sinds september AI-beelden in politieke socialemediaberichten monitort op Facebook, Instagram, X en TikTok. Onderzoekers Fabio Votta (Universiteit van Amsterdam) en Simon Kruschinski (Universiteit van Mainz) volgden met hun tracker in februari al de Bondsdagverkiezingen in Duitsland.
De CampAIgntracker geeft trends weer op een dashboard. Hier is bijvoorbeeld te zien dat de PVV de grootste plaatjesmaker is en dat het merendeel van de gedetecteerde AI-beelden realistisch oogt, maar niet van een waarschuwingslabel is voorzien. De meest afgebeelde politicus is Geert Wilders, de grootste categorie personen is die van de ‘gewone mensen’.
Onderzoek
Wat als verkiezingsdebatten live worden gefactcheckt?
Tijdens de verkiezingsdebatten op tv strooien politici regelmatig met feiten. Als kijker vraag je je dan af: klopt dat wel? Is het echt zo dat afschaffen van de hypotheekrenteaftrek 400 euro per maand kan schelen? Klopt het dat een groot deel van de huurwoningen naar statushouders gaat? In de Volkskrant pleitte een lezer voor een factcheckknop:
“Geef iedere deelnemer een rode knop, per debat mag hij of zij een x aantal keer op de rode knop drukken voor een factcheck bij een bewering van een opponent.”
Het zou ook handig zijn als bij elke feitelijke bewering er onmiddellijk een factcheck in beeld zou verschijnen. Dan weet je als kijker meteen of een politicus je iets probeert wijs te maken wat niet waar is.
De volgende vraag is dan: wat doen zulke live factchecks met het publiek? Er is hier opvallend weinig onderzoek naar gedaan. We vonden alleen een onderzoek uit 2017 van de Amerikaanse onderzoeker Amanda Wintersieck.
In haar experiment liet ze studenten fragmenten zien uit een verkiezingsdebat in New Jersey tussen een Republikeinse en een Democratische politicus. Bij sommige versies van het debat liep onderin het scherm een balk mee met factchecks: soms bevestigend (‘juist’), soms corrigerend (‘onjuist’), en soms gemengd (‘deels onjuist’).
De resultaten laten zien dat de live factchecks beïnvloeden hoe kijkers de kandidaten beoordelen. Wanneer de factchecks bevestigden dat een kandidaat de waarheid sprak, steeg de waardering voor diens optreden én de bereidheid om op hem of haar te stemmen. Corrigerende factchecks leidden juist tot lagere waarderingen.
Het maakte niet uit van welke bron de factcheck afkomstig was (Fox, MSNBC of PolitiFact): de inhoud woog zwaarder dan de afzender.
Het effect is niet bij iedereen net zo groot. Mensen met een sterke partijvoorkeur stappen minder snel over naar een kandidaat van een andere partij. Maar mensen zonder uitgesproken voorkeur wel. Juist bij zwevende kiezers kunnen live factchecks dus een bepalende rol spelen in hun partijvoorkeur en stemgedrag. Laten we momenteel in Nederland nou juist heel veel zwevende kiezers hebben.
Factchecks van andere media
Geen bewijs dat klimaatverandering dik maakt
Volgens een kop op metronieuws.nl maakt klimaatverandering dik: een Amerikaanse studie had een correlatie gevonden tussen hoge temperaturen en het consumeren van frisdrank en bevroren toetjes. Experts die met Knack spraken, weerspreken dit. Er zijn andere factoren die een rol kunnen spelen zoals kortingen op ijsjes op warme dagen en ander onderzoek wijst uit dat mensen bij warmere temperaturen juist minder eten.
Werkloze XR-demonstrant is door AI gegenereerd
Op sociale media gaat een video rond waarin een klimaatdemonstrant van Extinction Rebellion zegt dat werken slecht is voor het klimaat. Zoals AFP liet zien is de video gemaakt met AI: teksten op protestborden in de achtergrond zijn onleesbaar, de naam van Extinction Rebellion is verkeerd gespeld en in de hoek is het watermerk van AI-videogenerator VEO te zien.
Premier Starmer legaliseert het huwelijk tussen familieleden niet
Volgens een bericht op sociale media heeft de Britse premier Keir Starmer het huwelijk tussen naaste familieleden gelegaliseerd op verzoek van de moslimlobby. Maar het fragment bij het bericht is van afgelopen maart en laat zien hoe Starmer een voorstel van een parlementslid om het huwelijk tussen neven en nichten te verbieden, afwijst volgens AFP. Zulke huwelijken zijn al eeuwen legaal in het Verenigd Koninkrijk en andere Europese landen, maar zijn recent in Noorwegen verboden.
En verder
Op 9 januari 2026 organiseert het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM) voor de zevende keer de Dag van Verantwoord Medicijngebruik. Het thema dit jaar: desinformatie over medicatie.
Een robotonderzoeker schrok zich een hoedje toen bleek dat hij in een nepartikel werd genoemd als expert op het gebied van seksrobots. [NRC]
Een advertentie in De Telegraaf kondigde ten onrechte een optreden aan van de Amerikaanse hiphop-ster Kendrick Lamar in Amsterdam. Het is vermoedelijk een poging tot oplichting: de QR-code leidde naar een niet-bestaande ticketverkoper.
Media meldden dat de identiteit van de nazi op een foto van een massaexecutie werd achterhaald dankzij AI. Dat is sterk overdreven, stelde de Volkskrant vast, het was vooral volhardend onderzoekswerk van een historicus.
Het RIVM haalde deze week de eigen website uit de lucht, nadat er gekke berichten op waren verschenen. [NOS]
Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) en de NOS stonden tegenover elkaar in de rechtbank. Het CIDI wil dat de NOS rectificeert dat niet vijfhonderd vrachtwagens met hulpgoederen per dág, maar per wérkdag naar Gaza gingen. [NRC]
Enkele gemeenten waarschuwen dat nepnieuws wordt verspreid over de komst van asielzoekerscentra. Mensen zouden zich voordoen als medewerkers van de gemeente om zogenaamd inwoners te informeren over nieuwe opvanglocaties. [NU.nl]
Het grote nieuws over de wapenstilstand en de uitwisseling van gijzelaars en gevangenen tussen Hamas en Israël ging ook gepaard met desinformatie op sociale media. [DW]